Tarih · 13 Kasım 2026

Meyhane kelimesi nereden gelir, eski meyhaneler nasıldı?

Bugün meyhane denince akla rakı gelir. Kelimenin kendisi ise başka bir içkiyi söylüyor: Farsçada “mey” şarap, “hane” ev demek. Meyhane, kelime anlamıyla şarap evi. Rakının sofranın baş içkisi olması epey sonraki bir gelişmedir; çoğu kaynak bunu 19. yüzyıla bağlar.

Bu yazı bir tarih kitabının yerini tutmaz. Niyetimiz, bugün oturduğumuz sofranın arkasında nasıl bir geçmiş durduğunu kısaca göstermek. Anlattıklarımızın çoğu Osmanlı İstanbul’una dair, çünkü yazılı kaynakların çoğu orayı anlatıyor.

Ruhsatı olanlar: gedikli meyhaneler

Eski meyhaneler hakkında bugün yazılanların büyük kısmı Reşat Ekrem Koçu’nun derlediklerine dayanır. Onun aktardığı ayrımda ilk grup gedikli meyhanelerdir. “Gedik” burada bir işi yapma hakkı, bugünkü dille ruhsat anlamına gelir. Ruhsatlarında padişah tuğrası bulunduğu için bunlara “selatin meyhaneler” de denmiştir.

Meyhanecilik uzun süre gayrimüslimlerin işi sayıldı. Kâğıt üzerinde meyhane, Hıristiyan ve Yahudi mahallelerinde o cemaatler için açılan bir yerdi ve Müslümanların içki içmesi yasaktı. Bu sınırın uygulamada ne kadar tutulduğunu, yasağın sık sık yeniden ilan edilmesinden anlayabilirsiniz.

Dükkânın sahibine çoğu zaman “barba” denirdi; Rum meyhanecilere hitap olarak yerleşmiş bir kelime. Çırağın adı “miço”ydu. İkisi de eski İstanbul hatıralarında sık geçer.

Ruhsatı olmayanlar: koltuklar ve ayaklılar

İkinci grup kayıt dışıdır. Koltuk meyhanesi, görünürde başka iş yapan bir dükkânın arkasında ya da bir köşesinde, el altından içki satılan yer diye anlatılır. Masası sandalyesi belli bir salon değil, bilenin uğradığı bir tezgâhtır.

19. yüzyıl ortasına ait bir belgede koltukların sayısının üç bin beş yüzü geçtiği, ruhsatlı meyhanecilerin de bundan şikâyetçi olduğu aktarılır. Rakamın kesinliğine kefil olamayız ama ölçeği anlatıyor: resmî meyhanenin yanında ondan çok daha kalabalık bir gölge piyasa vardı.

Ayaklı meyhaneci ise dükkânı olmayan, içkiyi müşterinin ayağına götüren seyyar satıcıdır. Koçu’nun anlatımıyla beline içki dolu bir bağırsak sarar, üstüne cübbesini giyer, omzuna bir peşkir atar, kadehini de yanında taşırdı. Müşteriyle bir dükkânın içinde ya da bir kapı aralığında buluşur, kadehi doldurur, parasını alıp yürürdü. Kaç kişi olduklarını bilmiyoruz; kayıt tutulmayan bir işin sayımı da olmuyor.

Sayılar ve yasaklar

17. yüzyılda Evliya Çelebi, İstanbul ve çevresindeki dört kadılıkta binin üzerinde meyhane ve altı bin kadar çalışan sayar. Meyhanecilerden hiç iyi söz etmez, yine de saymadan geçmez. Evliya’nın rakamlarına temkinli yaklaşmak âdettir. Şunu da ekleyelim: aynı yüzyılda şehir hakkında yazan bir Fransız yazarın verdiği sayı onunkinden düşük değil, yüksektir.

Aynı yüzyıl yasaklarıyla da bilinir. IV. Murad 1634’te meyhaneleri ve kahvehaneleri kapattırdı, uymayanı ölümle tehdit etti. Ondan önce de sonra da yasak fermanları çıktı. Meyhaneler kapatılır, bir süre sonra açılır, yeniden kapatılırdı.

Bu gelgitin bir sebebi paraydı. Şarap vergiye bağlıydı ve o gelirden vazgeçmek hazine için kolay değildi. Bize kalırsa asıl ders başka: bir şeyin bu kadar çok kez yasaklanması, hiçbir seferinde tam yasaklanamadığını gösterir.

Bugüne ne kaldı?

Dükkân da sahibi de değişti; baş içki şaraptan rakıya döndü. Müzik de yerinde durmadı. Fasıl heyetinin yerini DJ’in alması bu değişimlerin en yenisi ve onu ayrı bir yazıda anlattık. Eskiyle yeniyi yan yana görmek isterseniz klasik ile yeni nesil karşılaştırması da var.

Değişmeyen tarafı daha ilginç. Meyhane yüzyıllardır aynı işi görüyor: insanlar bir masanın etrafında toplanıp ortadaki tabakları paylaşıyor ve uzun uzun konuşuyor. Ruhsatlısı da ruhsatsızı da bunun için vardı.

Yeni nesil meyhane dediğimiz şey bu uzun hikâyenin bugünkü sayfası. İlki değil, büyük ihtimalle sonuncusu da olmayacak.